Grensmaas

Natura 2000 beheerplan en Grensmaas

De Grensmaas vormt over een lengte van ruim 40 kilometer de grens tussen Nederland en België. De Grensmaas begint net ten noorden van Maastricht (Borgharen) en zoekt zich in haar nauwe bedding een weg naar het Noorden om bij Maasbracht over te gaan in de Midden-Limburgse Plassenmaas. Ook de in het Noorden aangrenzende gebieden Koningssteen, de Visplas en de Brandt worden, hoewel geen Grensmaas, gerekend tot het Natura 2000 gebied Grensmaas.

Enige grindrivier in Nederland
De bedding van de Grensmaas is voor Nederland een uniek riviersysteem omdat het de enige grindrivier in ons land is. De afvoeren kunnen sterk schommelen en extremen liggen tussen de 10 m3/s tijdens lange droogte perioden en circa 3000 m3/s tijdens extreme hoogwaters. Hierdoor kan de rivier grote hoeveelheden grind en zand transporteren. De verse aanvoer van fijn grind en grof zand, uiteindelijk de motor achter een gezonde grindrivier, is zeer beperkt door verstuwing van de Maas in Wallonië. Een positieve ontwikkeling van de laatste jaren is de sterk verbeterde waterkwaliteit, vooral door de aanleg van waterzuiveringsinstallaties in en rond Luik.

Natuurwaarden
Omdat dit deel van de Maas vrij is van scheepvaart (deze wordt via het parallel gelegen Julianakanaal omgeleid) herbergt de Grensmaas bijzondere natuurwaarden en enorme potenties voor de ontwikkeling van een uniek ecosysteem. De belangrijkste habitattypen die reeds aanwezig zijn, en zich verder kunnen ontwikkelen onder de beschermende status van de Habitatrichtlijn, zijn beken en rivieren met waterplanten (wateren met grote fonteinkruiden, in het bijzonder de vlottende waterranonkel), slikkige rivieroevers en lage grindbanken, ruigten en zomen (moerasspirea) en vochtige alluviale bossen (zachthoutooibossen). Door het combineren van commerciële grindwinning met de door Rijkswaterstaat na te streven hoogwaterveiligheid en natuurdoelstellingen kan op vrijwel budgetneutrale wijze een riviersysteem in ere worden hersteld zoals de Maas er, vóór alle menselijke ingrepen van de afgelopen anderhalve eeuw, uitgezien moet hebben: een brede, vrij en dynamisch meanderende rivier (door o.a. weerdverlaging en stroomgeulverbreding), afgewisseld met geulen, strangen, rivierstrandjes, plassen en grindbanken. Hierdoor krijgen beschermde Natura 2000 soorten  zoals zalm, rivierprik, rivierdonderpad, bever en gaffellibel in de toekomst weer kans op een gezonde populatie. Ook diverse andere, karakteristieke (grind)riviersoorten zoals beekforel, barbeel, elrits, winde, kleine plevier, visdief, dwergstern, oeverzwaluw, ijsvogel, otter, kleine tanglibel, rivierrombout en diverse andere insectengroepen zoals loopkevers, graafbijen – en wespen, krijgen hierdoor weer meer vestigingskansen. Ook zal zich een rijke vegetatie gaan ontwikkelen, in het water voornamelijk gevormd door vlottende waterranonkel en rivierfonteinkruid, en op de grindbanken kunnen zich – bij voldoende aanvoer van fijn grind en grof zand – pioniersoorten van grindstroomdalgraslanden zoals bruin cypergras, fraai duizendguldenkruid, postelein en verschillende ganzenvoet- en amarantensoorten gaan vestigen.

Aanpak en samenwerking

Voor de bedding van de Grensmaas heeft alleen Nederland haar deel aangewezen als Natura 2000 gebied. Aan Vlaamse zijde wordt ook hard gewerkt aan hoogwaterveiligheid, rivierverruiming en natuurontwikkeling binnen het “Plan Levende Grensmaas” (momenteel op de lokaties Hochter Bampd, Herbricht en Kotem). Er wordt nauw samengewerkt en afstemming gezocht met Het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) die de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000 ook voor de Vlaamse lokaties zoveel nastreeft. Ook heeft België inspanningsverplichtingen in het kader van de KRW (Kaderrichtlijn Water). Door deze gezamenlijke inspanning  ontstaat uiteindelijk een grootschalig, grensoverschrijdend rivierpark van ongeveer 2500 hectare.
Het Grensmaasproject wordt uitgevoerd door een consortium van bedrijven en organisaties: het Consortium  Grensmaas. Zij realiseren een veiligere en natuurlijkere Maas en mogen, om dit project te kunnen financieren, 53 miljoen ton aan grind winnen in het gebied (budgetneutraliteit). Rijkswaterstaat Maaswerken is contractpartner van dit Consortium, waarin aannemers, grindproducenten en de Vereniging van Natuurmonumenten hun krachten bundelen. Op deze manier worden 11 locaties in dit gebied heringericht. De twaalfde locatie, bij Roosteren, is reeds onder regie van Maaswerken gerealiseerd. De nieuw ontwikkelde natuurgebieden aan Nederlandse zijde, waarvan de eerste al na enkele jaren vorm krijgen (proefproject Meers, Bosscherveld), komen in beheer bij Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer.

Beheerplan

Het concept beheerplan is in mei 2009 verschenen en geschreven door deskundigen van  adviesbureaus CSO en Bureau Drift. Intern is er een uitvoerbaarheidstoets op dit concept uitgevoerd door de Waterdienst om een inschatting te kunnen maken van de haalbaarheid van het plan (financiëel, juridisch, ecologisch). Deze toets, alsmede de reacties van gemeentes, provincie, natuurbeheerorganisatie en particulieren worden vervolgens verwerkt in een volgende versie van het rapport (ontwerp beheerplan). Deze versie zal een uitvoerige inspraakprocedure gaan doorlopen waarna het definitieve beheerplan voor de Grensmaas kan worden opgesteld.

U kunt het beheerplan hieronder downloaden:

Beheerplan (concept) van Natura 2000 Grensmaas (5 MB)

Tijdslijn

Concept beheerplan: mei 2009
Definitief aanwijzingsbesluit LNV: januari-februari 2010
Ontwerp beheerplan: eerste helft 2010
Inspraak – en vaststellingsprocedure: tweede helft 2010
Definitief beheerplan: 2011